Neuroloog Bas Bloem plaatst onderzoeken naar Parkinson in historisch perspectief en doet oproep aan politiek

15 jan Neuroloog Bas Bloem plaatst onderzoeken naar Parkinson in historisch perspectief en doet oproep aan politiek

Bron: Radboud Universiteit

Parkinson komt wereldwijd voor, treft mensen van alle leeftijden en achtergronden, heeft een enorme maatschappelijke impact en neemt bovendien razendsnel toe. Volgens neuroloog Bas Bloem voldoet Parkinson letterlijk aan alle kenmerken van een pandemie, behalve dat de ziekte niet besmettelijk is. In een recente publicatie in The Lancet Neurology plaatst Bloem – samen met een groep internationaal erkende wetenschappers – die ontwikkeling in historisch perspectief, beginnend bij James Parkinson, die in 1817 de ziekte voor het eerst beschreef.

Die terugblik is nodig, zegt Bloem, omdat de zoektocht naar de oorzaken van Parkinson allerminst nieuw is. Al in de jaren negentig wisten onderzoekers én producenten van bestrijdingsmiddelen dat er een verband bestond tussen het bestrijdingsmiddel Paraquat en Parkinson, en toch wordt het middel in delen van de wereld (bijvoorbeeld de Verenigde Staten) nog steeds gebruikt. In Nederland is Paraquat gelukkig verboden sinds 2007. Ook twee andere oorzaken, chemische stoffen in stomerijen en luchtvervuiling, komen op grote schaal voor. Juist dat versterkt Bloems overtuiging dat deze grotendeels door de mens veroorzaakte ziekte ook door menselijk ingrijpen weer terug te dringen is.

Bas Bloem, hoogleraar Neurologie bij Radboudumc, neemt ons mee in welke publicaties in al het onderzoek naar Parkinson er voor hem uitspringen.

Parkinson door designer drug MPTP

Als jonge geneeskundestudent stond Bas Bloem er middenin, in Californië, waar hij op 21-jarige leeftijd onderzoek deed. “Ik zag toen nog niet de enorme impact van het onderzoek dat daar werd gedaan”, blikt hij terug. Een van de baanbrekende studies uit die tijd was van J. William Langston in 1983. Hij onderzocht zeven jonge drugsverslaafden die na het gebruik van een verontreinigde heroïnevariant plotseling symptomen van vergevorderde Parkinson ontwikkelden.

Wat bleek: in deze zogenaamde designer drug zat de stof MPTP, die in het lichaam wordt omgezet in een verbinding die heel sterk lijkt op het bestrijdingsmiddel Paraquat. Het onderzoek toonde aan dat een externe chemische stof de ziekte van Parkinson kon veroorzaken. Waar de heroïnegebruikers in één keer een hoge dosis binnenkregen, worden de meeste mensen in het dagelijks leven juist langdurig blootgesteld aan kleine hoeveelheden – met uiteindelijk een vergelijkbaar effect.

Parkinson komt niet vaker voor bij eeneiige tweelingen

In diezelfde periode, en in hetzelfde Parkinson Institute in Sunnyvale, Californië, deed ook onderzoeker Carlie Tanner belangrijk werk. Bloem: “Haar hypothese was simpel: als Parkinson een erfelijke ziekte is, dan zouden eeneiige tweelingen die identiek DNA delen, de ziekte veel vaker allebei moeten krijgen dan twee-eiige tweelingen, zoals we bijvoorbeeld zien bij diabetes.” Maar dat bleek niet zo te zijn.

“Daardoor kwamen er bijna tegelijkertijd twee enorme doorbraken uit hetzelfde lab”, vertelt Bloem. “Het onderzoek van Langston liet zien dat een externe stof Parkinson kan veroorzaken, en het werk van Tanner dat erfelijkheid slechts een beperkte rol speelt. Samen wezen die ontdekkingen onmiskenbaar naar de omgeving als belangrijkste oorzaak.”

Die inzichten vormden het startpunt voor nieuw onderzoek naar pesticiden. “Toen onderzoekers proefdieren aan die middelen blootstelden, ontwikkelden ze Parkinsonachtige verschijnselen, en trad beschadiging op aan juist de zwarte stof in de hersenen, het gebied dat betrokken is bij Parkinson”, volgens Bloem overtuigend bewijs van een causaal verband.

Parkinson komt voor in clusters

Een derde belangrijke studie komt van de Canadese neuroloog André Barbeau, die in 1987 in de provincie Quebec onderzocht in hoeverre de omgeving een rol speelt bij het ontstaan van Parkinson. Als de ziekte gelijkmatig over de regio verspreid zou voorkomen, zou dat wijzen op een erfelijke of willekeurige oorzaak. Maar dat bleek niet het geval: Parkinson kwam juist voor in duidelijke clusters.

Die clusters lagen bovendien precies in gebieden waar hoge concentraties bestrijdingsmiddelen in het grondwater werden gevonden, een derde sterke aanwijzing dat omgevingsfactoren een causale rol spelen.

Geen vingerwijzen naar boeren

De discussie over pesticiden roept heftige emoties op, merkt Bloem. “Mensen zijn bang, boeren voelen zich aangevallen, en de industrie probeert twijfel te zaaien. Maar boeren of tuinders zijn niet het probleem. Zij werken met wat hen wordt toegestaan. De verantwoordelijkheid ligt bij het systeem dat zulke stoffen toelaat.”

Hij pleit voor beleid dat uitgaat van het voorzorgsprincipe. “De bewijslast ligt nu bij wetenschappers en burgers die moeten aantonen dat een stof schadelijk is. Maar de twijfel zou in het voordeel van de mens moeten uitvallen, niet van het chemische product.”

Een oproep aan de politiek

“Het meest hoopvolle”, zegt Bloem, “is dat Parkinson minstens voor een deel – en ik denk zelfs grotendeels – te voorkomen lijkt. Dat is revolutionair: een hersenziekte die we kunnen voorkomen door beter milieubeleid.” Toch wordt daar nauwelijks in geïnvesteerd. “In de VS gaat maar 2 procent van het Parkinsononderzoek naar preventie. Daarentegen worden miljarden besteed aan behandelingen in plaats van aan het dichtdraaien van de kraan.”

Volgens hem is het daarom tijd voor een omslag: “We wachten in de zorg tot het misgaat en dan grijpen we in met dure oplossingen. Terwijl je met preventie gigantisch leed én kosten kunt besparen.” Nederland doet het iets beter dan veel andere landen. “Sommige giftige stoffen, zoals Paraquat, zijn hier verboden, en daardoor lijkt de groei iets af te vlakken, zeker ten opzichte van landen als de VS of China waar de vervuiling van de omgeving veel ernstiger is”, zegt Bloem. “Maar ook in Nederland komen er jaarlijks nog steeds duizenden patiënten bij. Dat is dus absoluut geen reden om achterover te leunen.”

Zijn boodschap is helder: “Parkinson is geen onvermijdelijk lot. Het is de kanarie in de kolenmijn die ons waarschuwt dat onze leefomgeving ziek is en er giftige stoffen circuleren. Als we nu handelen door minder gif, schonere lucht en strengere regels, kunnen we deze pandemie keren. En daarmee doen we vermoedelijk ook veel goed omdat ook andere gezondheidsrisico’s, zoals dementie of kanker, zullen afnemen.”